Prilikom pisanja sledio je principe izrade crkvenih šematizama, a u knjizi se pored o eparhijama, protoprezviteratima, mesnim parohijama, sveštenstvu i drugim pojedinostima izlažu istorijske, ali i u to doba aktuelne informacije o brojnim manastirima na teritoriji Karlovačke mitropolije. Neizostavno mesto među njima zauzima manastir Vojlovica koji je od početka 18. veka, pa sve do 1910. godine i završetka izgradnje crkve svetog Pantelejmona bio duhovno okupljalište, molitveno mesto, a njegova okolina počivalište za pravoslavni verni narod Starčeva. Legenda o njegovom osnivanju govori o dalekom 14. veku, no ipak je izvesnije je da je osnovan dva veka kasnije. U svakom slučaju bilo je to u vreme kada Starčevo kao naselje pod tim imenom i na današnjem mestu još uvek nije postojalo. Sledi prikaz manastira Vojlovice prema podacima koje je sabrao i publikovao Mata Kosovac pre tačno 116 godina.

            „Posvećen je sv. Arhangelima Mihajlu i Gavrilu. Po narodnom pričanju, manastir Vojlovica, zadužbina je despota Stevana Lazarevića, t. j. visokog Stevana, sina kneza Lazara, koji je po predanju  manastir ovaj 1383. g. sazidao. Predanje ovo prenosilo se s kolena na koleno, i ostalo eto u živoj uspomeni narodnoj, postalo mu tvrdo verovanje. Pozitivna dokaza o ovome kritička istorija ne daje; šta više, ispostavlja dokaze protivne ovom verovanju i tvrdnji time, što je predeo, u kom se ovaj manastir nalazi u ono doba pripadao kraljevima ugarskim a ne knezu Lazaru, kog država nije bila nikad s ove strane Dunava i Save, a filosof Konstantin u životopisu Stefanovom pričajući potanko o zidanjima Stefanovim, ni jednom ciglom reči ne pominje o ovoj zadužbini, kao Stefanovoj. Narodno predanje pripisuje građenje skoro sviju srpskih manastira vladaocima srpskim; nije čudo, što je to isto predanje i Vojlovicu stavilo u red zadužbine Stefanove. Ali će biti više verovatnosti, da su i Vojlovicu, kao i ostale manastire po Trojednici i u Ugarskoj po upadu turskom u Srem, Bačku i Banat 1526. g. i poznije, podizali kaluđeri, koji su u to doba prešli s narodom iz Srbije i Bosne, kao što se o tome kazuje u „Šematizmu Arh. Karlovačke za 1884. g.” Istoriju manastira Vojlovice napisao je nekadašnji iguman vojlovički, Joanikije Miljković, godine 1800., na crkveno-slavenskom jeziku. Tom rabotom koristićemo se i mi u ovoj prilici, ne imajući pri ruci boljih i verovatnijih dokumenata. Pisac opisujući i pominjući postanak Vojlovice, i sam nije mogao iz najstarijih vremena ništa bliže i pozitivnije da nam kaže, no je odmah na prvoj, odnosno trećoj strani knjižice mu ispovedio, da od godine 1383. kao godine osnivanja manastira pa sve do 1530. god. niko ne može reći, u kom se stanju nalazio manastir, a još manje, nije nam zapisao i razlog, kako je godinu 1530. normirao kao neku tačku, s koje izgleda, da od nje počinje već neko znanje, već pominje prosto zatim da je 1542. g. u Vojlovici bio iguman Partenije sa 46 kaluđera, pozivajući se na knjigu „Sobornik”, koju mi ne mogosmo do danas u arhivi manastirskoj naći. Boljeg dokaza radi, veli pisac, beše u manastiru Vojlovici monah jedan, po imenu Kosma g. 1567. koji je svojeručno na zapovest igumana kir Save, napisao knjigu „Mesečnik” (minej) za januar. Od te godine pa sve do 1716. pisac ne kazuje ništa bliže o Vojlovici, no pominje samo, da je bratstvo manastirsko živelo u strahu, jer je tada Banat stenjao pod jarmom turskim; monasi su obrađivali zemlju i šumu manastirsku, koju su Turci privilegijalno manastiru darovali, a manastir je sve do 1699. g. za to Turcima danak plaćati morao.

(nastaviće se)

Dalibor Mergel